التهاب فاشیای کف پا یا همان “Plantar Fasciitis” یک بیماری شایع و دردناک در ناحیه کف پا است که معمولاً باعث درد در پاشنه میشود. فاشیا یک نوار ضخیم و کشسان از بافت همبند است که از پاشنه تا انگشتان پا کشیده میشود. وظیفه اصلی این بافت، حفظ قوس پا و کمک به جذب ضربه هنگام راه رفتن یا دویدن است.
وقتی این نوار تحت فشار بیش از حد قرار گیرد، دچار کشش یا آسیبهای ریز میشود و در نهایت ملتهب میگردد. این التهاب باعث درد شدید، بهخصوص در ابتدای صبح یا بعد از دورههای استراحت طولانی میشود. بسیاری از بیماران مبتلا به التهاب فاشیای کف پا توصیف میکنند که اولین قدمهای صبحگاهی مثل راه رفتن روی شیشه شکسته است – دردناک، ناگهانی و ناتوانکننده.
در موارد مزمن، فاشیا ممکن است سفتتر شود و انعطافپذیری خود را از دست بدهد. این موضوع درمان را دشوارتر کرده و نیاز به روشهای درمانی عمیقتر و گاه تخصصیتر پیدا میکند.
تفاوت التهاب فاشیای کف پا با سایر دردهای پاشنه
بسیاری از افراد درد پاشنه را با التهاب فاشیا اشتباه میگیرند. با اینکه این بیماری شایعترین علت درد پاشنه است، اما دلایل دیگری نیز برای این نوع درد وجود دارد:
- خار پاشنه (Heel Spur)
- التهاب تاندون آشیل
- نوروپاتی یا فشار بر اعصاب پا
برخلاف تاندونیت یا خار پاشنه، درد ناشی از فاشیا معمولاً صبحها شدیدتر است و بعد از چند دقیقه راه رفتن کاهش مییابد، در حالی که سایر دردها ممکن است در طول روز افزایش یابند.
علائم التهاب فاشیای کف پا
درد در ابتدای روز یا بعد از استراحت
یکی از بارزترین نشانههای التهاب فاشیا، درد تیز و سوراخکننده در قسمت زیرین پاشنه، بلافاصله پس از بیدار شدن از خواب است. این درد ممکن است پس از برداشتن چند قدم کاهش یابد، اما میتواند با فعالیت مجدد یا ایستادن طولانیمدت بازگردد.
دلیل این درد صبحگاهی این است که فاشیا در حالت استراحت شبانه کوتاه و سفت میشود. هنگام برخاستن، با اولین کششهای ناگهانی، دوباره دچار التهاب و درد میشود. به همین دلیل، پزشکان همیشه توصیه میکنند که قبل از برخاستن از رختخواب، چند تمرین کششی ساده انجام دهید.
علائم همراه با فعالیت یا ایستادن طولانی
درد ممکن است پس از ایستادن طولانی یا پیادهروی روی سطوح سخت افزایش یابد. در افرادی که روزانه مدت زیادی را در حالت ایستاده یا پیادهروی هستند (مثل معلمان، کارگران، یا پرستاران)، شدت درد میتواند به حدی برسد که انجام وظایف روزانه را مختل کند.
سایر علائم ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- احساس کشیدگی در قوس پا
- درد پس از ورزش (نه در حین ورزش)
- ورم یا قرمزی خفیف در پاشنه پا
گاهی درد ممکن است با یک درد مزمن و مبهم در طول روز همراه باشد، که با افزایش فعالیت بدتر میشود. اگر این علائم نادیده گرفته شوند، امکان پیشرفت بیماری و مزمن شدن درد وجود دارد.
دلایل و عوامل خطر التهاب فاشیای کف پا
عوامل فیزیکی مثل اضافهوزن یا صاف بودن کف پا
یکی از مهمترین عوامل خطر برای التهاب فاشیای کف پا، اضافهوزن است. هر کیلوگرم اضافی فشار زیادی به فاشیای کف پا وارد میکند، بهویژه هنگام راه رفتن یا دویدن. در افراد چاق، این فشار مداوم میتواند به التهاب و آسیبهای جدی در بافت فاشیا منجر شود.
همچنین ساختار فیزیکی پا نیز نقش حیاتی دارد. افرادی با صافی کف پا یا قوس بیش از حد، بیشتر مستعد التهاب فاشیا هستند. در این موارد، نحوه توزیع وزن بر روی پا بههم میریزد و منجر به فشارهای غیرطبیعی روی فاشیا میشود.
فعالیتهای ورزشی خاص
ورزشهایی مانند دویدن، بسکتبال، فوتبال و تنیس که نیاز به دویدن و پریدن مکرر دارند، میتوانند باعث فشار مضاعف بر فاشیای کف پا شوند. این موضوع بهویژه در افرادی که بدون گرم کردن یا کفش مناسب ورزش میکنند شایعتر است.
حتی افزایش ناگهانی در شدت یا مدت ورزش (مثلاً تصمیم به دویدن ۱۰ کیلومتر بدون آمادگی قبلی) میتواند باعث تحریک فاشیا شود. بنابراین، افزایش تدریجی فعالیت و استفاده از تجهیزات مناسب ورزشی ضروری است.
روشهای تشخیص
معاینه فیزیکی و علائم بالینی
تشخیص اولیه التهاب فاشیای کف پا اغلب با یک معاینه فیزیکی ساده و مرور علائم بیمار انجام میشود. پزشک با فشار دادن نواحی خاص کف پا، بهویژه ناحیه نزدیک به پاشنه، میزان درد و واکنش بیمار را بررسی میکند. این بررسیها معمولاً برای تایید وجود التهاب در فاشیا کافی هستند.
بیمار ممکن است از درد شدید هنگام ایستادن بعد از استراحت، سفتی پا در صبح و بهبود نسبی درد بعد از چند دقیقه راه رفتن شکایت کند. همچنین پزشک وضعیت کف پا، نوع قوس آن، و نحوه گام برداشتن بیمار را ارزیابی میکند، چراکه این عوامل نقش مهمی در تشخیص ایفا میکنند.
در اغلب موارد، نیازی به آزمایشهای پیشرفته نیست مگر اینکه علائم به درمان پاسخ ندهند یا احتمال وجود بیماریهای دیگر مانند شکستگی استرسی یا مشکلات عصبی مطرح باشد.
تستهای تصویربرداری مثل MRI و سونوگرافی
اگر درد بیمار پایدار بماند و با درمانهای اولیه بهبود نیابد، پزشک ممکن است تصویربرداری پزشکی را برای تشخیص دقیقتر توصیه کند. سونوگرافی یکی از سادهترین و مؤثرترین روشها برای بررسی ضخامت و التهاب فاشیا است. این روش بدون درد، سریع و قابلدسترس است.
MRI (تصویربرداری با تشدید مغناطیسی) ابزار بسیار دقیقی است که نهتنها فاشیا، بلکه بافتهای نرم اطراف، تاندونها و استخوانها را نیز بهخوبی نشان میدهد. اگر پزشک به مشکلات دیگری مانند پارگی جزئی فاشیا یا وجود خار پاشنه مشکوک باشد، MRI انتخاب مناسبی است.
تصویربرداری کمک میکند تا از اشتباه در تشخیص بیماریهایی که علائمی مشابه با التهاب فاشیا دارند جلوگیری شود، مانند:
- شکستگیهای ریز پاشنه
- التهاب تاندون آشیل
- سندروم تونل تارسال (فشار بر عصب تیبیال خلفی)
روشهای درمان التهاب فاشیای کف پا
درمان خانگی و استراحت
در بسیاری از موارد، التهاب فاشیای کف پا را میتوان با روشهای ساده خانگی و بدون نیاز به مراجعه تخصصی درمان کرد. اولین قدم، استراحت و کاهش فشار بر پاهاست. اگر بیمار مدت زیادی سر پا بوده یا فعالیت شدیدی انجام داده، استراحت چندروزه میتواند به کاهش التهاب کمک زیادی کند.
استفاده از یخ به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه چند بار در روز نیز به کاهش تورم و درد کمک میکند. همچنین بالابردن پا و جلوگیری از ایستادن طولانی در طول روز، از اقدامات مؤثر در کنترل درد است.
در کنار این موارد، استفاده از کفشهای راحت و پاشنهدار، یا حتی دمپاییهای طبی در خانه، نقش مهمی در تسریع روند بهبود التهاب فاشیای کف پا دارند. بیمار باید از راه رفتن با پای برهنه، خصوصاً روی سطوح سفت، جداً پرهیز کند.
داروها و فیزیوتراپی
داروهای ضد التهابی غیراستروئیدی (مثل ایبوپروفن یا ناپروکسن) میتوانند در کاهش درد و التهاب مؤثر باشند. البته باید بهصورت محدود و تحت نظر پزشک مصرف شوند، بهویژه در بیماران دارای مشکلات گوارشی یا کلیوی.
فیزیوتراپی یکی از ارکان اصلی درمان است. درمانگر با آموزش تمرینات کششی، تقویتی، و تکنیکهای آزادسازی بافت نرم به بیمار کمک میکند تا هم درد را کاهش دهد و هم از تکرار التهاب جلوگیری شود. تکنیکهایی مثل التراسوند تراپی، تحریک الکتریکی و نواربندی ورزشی نیز میتوانند به کاهش علائم التهاب فاشیای کف پا کمک کنند.
درمانهای پیشرفته مثل تزریق پلاسمای غنی از پلاکت (PRP)
اگر درمانهای اولیه مؤثر واقع نشوند، پزشک ممکن است به روشهای پیشرفتهتر روی آورد. یکی از این روشها، تزریق PRP است. در این روش، خون بیمار گرفته و پس از فرآوری، پلاسمای غنی از پلاکت – که حاوی فاکتورهای رشد است – به ناحیه آسیبدیده تزریق میشود. این درمان، با تحریک روند طبیعی ترمیم بافت، میتواند در کاهش التهاب و تسریع بهبود نقش مؤثری ایفا کند.
برخی دیگر از درمانهای التهاب فاشیای کف پا عبارتاند از:
- تزریق کورتون (با احتیاط و محدودیت)
- استفاده از ارتزهای شبانه (night splints)
- شوکویوتراپی (در بخش بعدی توضیح داده میشود)
نقش کفش مناسب در پیشگیری و درمان التهاب فاشیای کف پا
ویژگیهای کفش مناسب
کفش مناسب میتواند تفاوت بزرگی در کنترل و پیشگیری از التهاب فاشیای کف پا ایجاد کند. یکی از بزرگترین اشتباهات بیماران استفاده از کفشهای صاف، بیقوس یا فرسوده است. کفش خوب باید دارای ویژگیهای زیر باشد:
قوس حمایتی مناسب: از صاف شدن بیش از حد کف پا جلوگیری میکند.
پاشنه نرم اما پایدار: تا از فشار مستقیم به پاشنه کاسته شود.
کفی انعطافپذیر ولی محکم: برای جذب ضربه هنگام راه رفتن یا دویدن.
فضای کافی در قسمت پنجه پا: تا انگشتان بهراحتی حرکت کنند و فشاری وارد نشود.
استفاده از کفشهای رسمی پاشنهبلند، دمپاییهای بیکیفیت یا کفشهای ورزشی فرسوده یکی از دلایل اصلی بازگشت التهاب فاشیاست. همیشه باید هر چند وقت یکبار کفشهای ورزشی را تعویض کرد، حتی اگر ظاهر آنها سالم به نظر برسد.
استفاده از کفیهای طبی
کفیهای طبی یا ارتوتیکها بهصورت سفارشی یا آماده در دسترس هستند. این کفیها میتوانند از قوس پا پشتیبانی کرده، فشار وارد بر فاشیا را توزیع کنند و از تشدید آسیب و علائم التهاب فاشیای کف پا جلوگیری کنند. برخی از بیماران تنها با استفاده مداوم از کفی طبی بهبودی چشمگیری تجربه میکنند.
کفیها باید با کفش هماهنگ باشند و حتماً توسط متخصص ارتوپدی یا فیزیوتراپ تجویز شوند. در غیر این صورت، استفاده نادرست ممکن است باعث بدتر شدن وضعیت پا شود.
