فیزیوتراپی پس از جراحی زانو

فیزیوتراپی پس از جراحی زانو برای کمک به بازیابی حرکات زانو ، بهبود دامنه حرکتی و کاهش درد و تورم از اهمیت بالایی برخوردار است و توسط متخصصان ما در کلینیک فیزیوتراپی مرزداران ارائه می شود. آیا تا به حال فکر کرده‌اید بعد از جراحی زانو چه چیزی باعث می‌شود شما دوباره بدون درد راه بروید؟ پاسخ کوتاه است: فیزیوتراپی.

بعد از هر نوع جراحی زانو، بدن دچار ضعف عضلانی، کاهش دامنه حرکتی، و تورم می‌شود که اگر بدون برنامه‌ریزی مناسب رها شود، می‌تواند منجر به خشکی دائمی مفصل و درد طولانی‌مدت شود.

فیزیوتراپی پس از جراحی زانو کمک می‌کند:

• درد و تورم کاهش یابد.
• عضلات اطراف زانو تقویت شوند.
• تعادل و الگوی صحیح راه رفتن بازگردد.
• از ایجاد چسبندگی‌های داخلی مفصل جلوگیری شود.

این فرایند دقیقاً مانند بازیابی یک گوشی خاموش شده با برنامه نرم‌افزاری اختصاصی است که زانو دوباره به عملکرد طبیعی بازگردد.
تحقیقات متعدد نشان داده افرادی که بلافاصله با دستور پزشک تحت نظر فیزیوتراپیست توانبخشی را شروع می‌کنند، نسبت به کسانی که دیرتر شروع می‌کنند، زمان بهبودی کوتاه‌تر و درد کمتری تجربه می‌کنند. همچنین، با برنامه‌ریزی صحیح، از نیاز به جراحی مجدد جلوگیری می‌شود.

چه زمانی فیزیوتراپی پس از جراحی زانو شروع می شود؟

زمان شروع فیزیوتراپی پس از جراحی زانو به نوع جراحی، شرایط بیمار و نظر پزشک بستگی دارد، اما در بسیاری از جراحی‌های زانو، یک روز پس از جراحی، فیزیوتراپی سبک و حرکت ملایم آغاز می‌شود. در روزهای اول، هدف صرفاً جلوگیری از خشکی زانو و حفظ جریان خون برای جلوگیری از لخته شدن خون است.

برخی بیماران تصور می‌کنند باید چند هفته پس از عمل استراحت کامل کنند، اما این باور اشتباه است. عدم حرکت زودهنگام می‌تواند باعث ضعف شدید عضلات و خشکی شدید مفصل شود.
معمولاً فیزیوتراپی پس از جراحی زانو با حرکات پسیو (حرکات بدون استفاده از عضلات بیمار) آغاز می‌شود، سپس به حرکات فعال با شدت کم و بعد به تمرینات مقاومتی پیشرفته می‌رسد. این روند کاملاً کنترل شده و زیر نظر فیزیوتراپیست انجام می‌شود.

پس اگر جراحی زانو انجام داده‌اید، به یاد داشته باشید شروع زودهنگام و برنامه‌ریزی شده فیزیوتراپی مهم‌ترین قدم برای بازگشت به راه رفتن طبیعی، ورزش و زندگی بدون درد است.

فیزیوتراپی پس از جراحی زانو در چه شرایطی توصیه می شود؟

تعویض کامل زانو (Total Knee Replacement)
تعویض کامل زانو یک جراحی متداول است که در آن مفصل آسیب‌دیده با یک پروتز جایگزین می‌شود. اگرچه این عمل درد مزمن آرتروز را کاهش می‌دهد، اما بدون فیزیوتراپی مؤثر، بیمار نمی‌تواند دامنه حرکتی کامل و قدرت عضلانی مناسب را بازیابی کند.

هدف فیزیوتراپی در این نوع جراحی:

• جلوگیری از ایجاد چسبندگی اطراف پروتز.
• افزایش دامنه حرکتی زانو حداقل به ۱۱۰ درجه خم شدن.
• بازگرداندن قدرت عضلات چهار سر ران و همسترینگ.

برنامه‌های توانبخشی و فیزیوتراپی پس از جراحی زانو در این بیماران شامل حرکات غیرفعال، تمرینات سبک دامنه حرکتی، تمرینات ایزومتریک، تمرینات راه رفتن با واکر یا عصا، و سپس تمرینات مقاومتی تدریجی می‌شود. طبق مطالعات، بیمارانی که برنامه توانبخشی ساختاریافته را به مدت ۳ تا ۶ ماه ادامه می‌دهند، به نتایج بهتری در عملکرد حرکتی دست می‌یابند.

آرتروسکوپی زانو
آرتروسکوپی به عنوان یک روش کم تهاجمی برای درمان مشکلاتی مانند پارگی منیسک، شستشوی مفصل، و بررسی آسیب‌های داخلی انجام می‌شود. اگرچه درد و التهاب بعد از آرتروسکوپی کمتر از جراحی‌های باز است، اما خشکی مفصل و ضعف عضلات همچنان رخ می‌دهد.

در فیزیوتراپی بعد از آرتروسکوپی، تمرکز بر این موارد است:

• کاهش تورم با استفاده از یخ.
• انجام حرکات سبک برای جلوگیری از خشکی.
• بازگرداندن تعادل و عملکرد طبیعی عضلات اطراف زانو.

بازسازی رباط صلیبی قدامی (ACL Reconstruction)
پس از پارگی ACL، بیمار با ناپایداری زانو، ضعف عضلات و محدودیت حرکتی مواجه می‌شود. بازسازی ACL با استفاده از گرافت انجام می‌شود، و بدون توانبخشی فعال، بیمار نمی‌تواند به فعالیت‌های ورزشی بازگردد.

برنامه فیزیوتراپی ACL شامل موارد زیر است:

• کاهش التهاب و تورم.
• تمرینات تقویت عضلات چهار سر و همسترینگ.
• تمرینات تعادلی و پیشگیری از بازگشت آسیب.
• تمرینات پلایومتریک برای بازگشت به ورزش.

دیگر جراحی‌های زانو
دیگر جراحی‌ها مانند ترمیم منیسک، تخلیه همارتروز، استئوتومی زانو، و رفع شل شدگی‌های داخلی مفصل نیز نیازمند فیزیوتراپی اصولی هستند. هدف در تمامی این موارد بازگشت به حرکت طبیعی، جلوگیری از خشکی و ایجاد قدرت عضلانی متناسب با شرایط بیمار است.

اهداف اصلی فیزیوتراپی پس از جراحی زانو

کاهش درد و تورم
یکی از اصلی‌ترین اهداف فیزیوتراپی پس از جراحی زانو ، کاهش درد و تورم است. تورم زیاد می‌تواند حرکت مفصل را محدود کرده و روند بازسازی عضلات را کند کند. روش‌های کاربردی برای کاهش درد و تورم در فیزیوتراپی عبارتند از:

• استفاده از یخ درمانی در بازه‌های مشخص.
• بالا نگه داشتن پا در زمان استراحت برای کاهش تورم.
• استفاده از تمرینات پمپی مچ پا برای تسهیل گردش خون.
• ماساژ ملایم و استفاده از دستگاه‌های الکتروتراپی (TENS) برای کاهش درد.

فیزیوتراپیست برنامه‌ای طراحی می‌کند تا بیمار بدون افزایش درد، دامنه حرکتی زانو را به تدریج افزایش دهد و از ایجاد محدودیت حرکتی جلوگیری کند.

افزایش دامنه حرکتی زانو
پس از جراحی، خشکی مفصل زانو یک مشکل رایج است که می‌تواند زندگی روزمره بیمار را مختل کند. حرکت دادن زانو در محدوده ایمن توسط متخصص فیزیوتراپی پس از جراحی زانو، استفاده از دستگاه‌های CPM (حرکت پسیو مداوم)، و تمرینات فعال خم و باز کردن زانو بخش‌های کلیدی این مرحله هستند.

هدف اصلی این است که:

• تا پایان هفته دوم بعد از جراحی، خم شدن زانو به ۹۰ درجه برسد.
• تا هفته ششم، دامنه حرکتی به ۱۱۰ الی ۱۲۰ درجه برسد.
• باز شدن کامل زانو به صفر درجه برای راه رفتن طبیعی.

بهبود قدرت عضلات اطراف زانو
عضلات چهار سر ران، همسترینگ و عضلات ساق پس از جراحی زانو دچار ضعف می‌شوند. تمرینات ایزومتریک، استفاده از کش‌های مقاومتی و تمرینات سبک وزنه در فیزیوتراپی پس از جراحی زانو کمک می‌کند این ضعف جبران شود.

تقویت این عضلات:

• ثبات مفصل زانو را افزایش می‌دهد.
• از آسیب مجدد جلوگیری می‌کند.
• به بازگشت الگوی طبیعی راه رفتن کمک می‌کند.

بازگشت به فعالیت‌های روزمره و ورزشی
بسیاری از بیماران پس از جراحی زانو می‌خواهند به فعالیت‌های ورزشی و روزمره خود بازگردند. با طراحی یک برنامه تمرینی تدریجی توسط متخصص فیزیوتراپی پس از جراحی زانو ، بیمار می‌تواند به آرامی به فعالیت‌هایی مانند پیاده‌روی طولانی، بالا رفتن از پله، دوچرخه‌سواری و حتی ورزش‌هایی مانند شنا بازگردد.

مراحل فیزیوتراپی پس از جراحی زانو

فاز حاد (روزهای اول پس از جراحی)

این مرحله فیزیوتراپی پس از جراحی زانو شامل مدیریت درد، جلوگیری از خشکی مفصل و کاهش تورم است. در این مرحله، بیمار:

• از یخ استفاده می‌کند.
• حرکات ساده خم و باز کردن زانو در محدوده مجاز انجام می‌دهد.
• تمرینات ایزومتریک عضلات چهار سر را شروع می‌کند.
• تمرینات تنفسی و حرکات مچ پا برای بهبود گردش خون انجام می‌دهد.

هدف: آماده‌سازی بدن برای شروع مراحل فعال‌تر توانبخشی.

فاز بهبودی (هفته‌های ۲ تا ۶)

بعد از گذر از مرحله حاد، فاز بهبودی فیزیوتراپی پس از جراحی زانو آغاز می‌شود که هدف آن افزایش دامنه حرکتی، شروع تمرینات قدرتی تدریجی و بازگشت تدریجی به فعالیت‌های سبک روزانه است.

در این مرحله تمرکز روی موارد زیر است:

• تمرینات دامنه حرکتی فعال: بیمار با کمک فیزیوتراپیست حرکات خم و باز کردن زانو را در حد تحمل درد انجام می‌دهد تا خشکی مفصل به حداقل برسد.
• تمرینات مقاومتی سبک: استفاده از کش‌های مقاومتی یا وزن بدن برای تقویت عضلات چهارسر ران، همسترینگ و ساق پا.
• تمرینات تعادلی: بیمار یاد می‌گیرد چگونه وزن خود را به آرامی روی پای جراحی شده منتقل کند و با کمک وسایل کمکی مانند واکر یا عصا قدم بردارد.
• تمرینات استقامتی ملایم: پیاده‌روی کوتاه و دوچرخه ثابت با مقاومت بسیار پایین برای افزایش گردش خون و جلوگیری از تحلیل عضلات.
• کنترل تورم و درد: استفاده از یخ و کمپرس بعد از جلسات تمرین برای جلوگیری از التهاب.

یکی از نکات مهم این مرحله پرهیز از عجله برای انجام حرکات سنگین است. بسیاری از بیماران تصور می‌کنند هرچه سریع‌تر زانو را خم کنند بهتر است، اما این موضوع می‌تواند باعث افزایش درد و التهاب شود. در عوض، تمرکز بر پیشرفت تدریجی و مستمر با رعایت محدودیت‌های حرکتی توصیه شده توسط فیزیوتراپیست است.

مزایای این مرحله از فیزیوتراپی پس از جراحی زانو:

• بهبود سریع‌تر دامنه حرکتی
• افزایش قدرت عضلات به‌صورت ایمن
• کاهش خطر لخته شدن خون
• آماده‌سازی بیمار برای شروع فعالیت‌های روزمره

فاز بازگشت به فعالیت (ماه‌های ۲ تا ۶)

در این مرحله، بیمار وارد فاز بازگشت به فعالیت طبیعی و افزایش عملکرد زانو می‌شود. بسیاری از بیماران در این مرحله انتظار دارند بتوانند بدون وسایل کمکی حرکت کنند و به فعالیت‌های روزمره بازگردند.

اهداف این مرحله:

• افزایش دامنه حرکتی زانو به حداکثر توان.
• تقویت عضلات اطراف زانو با استفاده از تمرینات مقاومتی پیشرفته.
• بهبود تعادل و هماهنگی حرکات.
• بازگرداندن الگوی صحیح راه رفتن بدون لنگی.

تمرینات پیشنهادی در این مرحله:

• تمرینات مقاومتی پیشرفته: استفاده از دستگاه‌های ورزشی، وزنه‌های سبک، و حرکات پلایومتریک کنترل‌شده.
• تمرینات تعادلی: ایستادن روی یک پا، استفاده از توپ‌های تعادلی و سطوح ناپایدار.
• دوچرخه‌سواری با مقاومت متوسط: به‌تدریج زمان و مقاومت افزایش می‌یابد.
• تمرینات انعطاف‌پذیری: حرکات کششی عضلات چهار سر و همسترینگ برای جلوگیری از کوتاهی عضلات.
• راه رفتن و پله‌نوردی: با رعایت اصول صحیح راه رفتن و بدون کشیدن پا.

موارد احتیاط:

• از انجام حرکات چرخشی و پرش‌های ناگهانی خودداری کنید.
• هرگونه درد مداوم یا تورم زیاد بعد از تمرین باید به فیزیوتراپیست گزارش شود.
• پیروی از برنامه تمرینی اختصاصی و عدم مقایسه با دیگران مهم است.

فاز بازگشت به ورزش

یکی از اهداف اصلی بسیاری از بیماران پس از جراحی زانو، بازگشت به فعالیت‌های ورزشی بدون درد و آسیب مجدد است. در این فاز، بیمار به تمرینات تخصصی ورزشی و پلایومتریک تحت نظر فیزیوتراپیست یا مربی ورزشی مجرب می‌پردازد.

تمرکز اصلی این مرحله:

• بازگشت به دویدن و پریدن با تکنیک صحیح.
• تمرینات سرعتی و چابکی با رعایت اصول ایمنی.
• تمرینات واکنش سریع و تمرینات پاس کاری در ورزشکاران.

تمرینات فیزیوتراپی زانو پس از جراحی

تمرینات اولیه جهت کاهش خشکی
این تمرینات به بیمار کمک می‌کند تا حرکت مفصل زانو به آرامی بازگردد و از ایجاد چسبندگی جلوگیری شود. برخی از این تمرینات عبارتند از:

• خم و باز کردن فعال زانو در حالت خوابیده: زانو به آرامی تا حد تحمل خم شده و سپس باز می‌شود.
• حرکت کشویی پاشنه: بیمار در حالت خوابیده، پاشنه پا را روی زمین کشیده و زانو را خم می‌کند.
• تمرینات پمپی مچ پا: برای بهبود گردش خون و کاهش تورم.

تمرینات تقویت عضلات چهار سر ران و همسترینگ
پس از جراحی، عضلات چهار سر ران به شدت تحلیل می‌روند و بدون بازگشت قدرت آن‌ها، بیمار قادر به راه رفتن طبیعی نخواهد بود. تمرینات مناسب شامل:

• انقباض ایزومتریک چهار سر ران: در حالت خوابیده، زانو را صاف نگه داشته و عضله جلوی ران را منقبض می‌کنید.
• بلند کردن پا در حالت صاف (Straight Leg Raise): پا را در حالت صاف از زمین بلند کنید و چند ثانیه نگه دارید.
• خم کردن فعال زانو در حالت نشسته: برای تقویت عضلات همسترینگ.

تمرینات تعادلی و هماهنگی
این تمرینات به بهبود ثبات و تعادل زانو کمک می‌کنند:

• ایستادن روی یک پا با تکیه سبک به دیوار.
• استفاده از تخته تعادلی یا توپ تعادلی.
• تمرینات تعادل با چشم بسته (تحت نظر فیزیوتراپیست).

تمرینات هوازی سبک
تمرینات هوازی به بهبود سلامت قلبی عروقی و افزایش تحمل بیمار کمک می‌کنند:

• پیاده‌روی در سطوح صاف با سرعت کم.
• دوچرخه ثابت با مقاومت پایین.
• شنا و تمرینات داخل آب.