فیزیوتراپی بعد از شکستگی راهی برای بازگشت به حرکت طبیعی است. شکستگی استخوان میتواند تجربهای دردناک و ناتوانکننده باشد، اما پایان حرکت نیست. پس از ترمیم استخوان، بدن برای بازگشت به عملکرد طبیعی به چیزی بیش از گچ یا جراحی نیاز دارد؛ اینجاست که فیزیوتراپی وارد عمل میشود. فیزیوتراپی بعد از شکستگی، بخش حیاتی روند درمان است که به بازسازی عضلات، بازیابی دامنه حرکتی و بازگرداندن قدرت از دسترفته کمک میکند.
بسیاری از افراد پس از برداشتن گچ یا فیکسور، تصور میکنند که دوران درمان تمام شده است، اما در واقع، مرحله اصلی درمان تازه آغاز میشود. بدون فیزیوتراپی، عضلات بهسرعت ضعیف میشوند، مفاصل سفت میمانند و خطر آسیب مجدد بالا میرود. فیزیوتراپی نهتنها برای “حرکت دادن” اندام شکستهشده، بلکه برای آموزش مجدد بدن در استفاده صحیح از آن طراحی شده است.
هدف نهایی فیزیوتراپی بعد از شکستگی، بازگرداندن عملکرد طبیعی، کاهش درد و جلوگیری از عوارض ثانویه مانند سفتی مفصل، تورم مزمن یا تغییر شکل استخوان است. فیزیوتراپیست با استفاده از تکنیکهای علمی، تمرینات اختصاصی و دستگاههای کمکی، مسیر بازگشت به سلامتی را هموار میکند.
بیشتر بخوانید : فیزیوتراپی پس از جراحی دیسک کمر
شکستگی استخوان چیست؟
شکستگی استخوان زمانی رخ میدهد که نیروی واردشده به استخوان بیش از توان تحمل آن باشد. این شکست میتواند از یک ترک مویی کوچک تا خردشدگی کامل استخوان متغیر باشد. شدت آسیب بستگی به نوع ضربه، سن، تراکم استخوان و وضعیت عمومی بدن دارد.
انواع شکستگی عبارتاند از:
- شکستگی بسته: در این نوع، استخوان شکسته ولی پوست سالم است.
- شکستگی باز: در این حالت، استخوان از پوست بیرون میزند و خطر عفونت وجود دارد.
- شکستگی مورب و مارپیچی: معمولاً در اثر حرکات چرخشی یا پیچشی اتفاق میافتد.
- شکستگی خرد شده (Comminuted): استخوان به چند قطعه کوچک تقسیم میشود و معمولاً نیاز به جراحی دارد.
عوامل متعددی میتوانند باعث شکستگی استخوان شوند؛ از جمله زمین خوردن، تصادفات، آسیبهای ورزشی، پوکی استخوان، و حتی تغذیه نامناسب. در کودکان معمولاً شکستگیها سریعتر ترمیم میشوند، اما در سالمندان، روند ترمیم کندتر است و خطر عوارض بیشتر میباشد.
در طول دوران بیحرکتی (مثلاً هنگام گچگیری)، عضلات اطراف محل شکستگی دچار ضعف و تحلیل میشوند. همچنین مفاصل نزدیک آن ناحیه خشک و سفت میشوند. به همین دلیل است که پس از جوش خوردن استخوان، فیزیوتراپی بعد از شکستگی نقش کلیدی در بازگرداندن حرکت، انعطاف و قدرت دارد.
فیزیوتراپی بعد از شکستگی در واقع مرحله دوم درمان شکستگی است، اما به اندازه جراحی یا گچگیری حیاتی است. بدون آن، ممکن است فرد برای مدت طولانی دچار درد، محدودیت حرکتی یا حتی تغییر شکل مفصل شود.
مراحل ترمیم استخوان پس از شکستگی
ترمیم استخوان فرآیندی پیچیده و چند مرحلهای است که بدن بهصورت طبیعی آن را انجام میدهد تا استخوان آسیبدیده را بازسازی کند. این فرایند معمولاً چندین هفته تا چند ماه طول میکشد و سه مرحله اصلی دارد:
مرحله التهاب (Inflammatory Phase)
در روزهای اول پس از شکستگی، بدن با ایجاد التهاب، روند ترمیم را آغاز میکند. رگهای خونی اطراف ناحیه آسیبدیده پاره میشوند و خون در محل تجمع مییابد. این خون لخته شده و چیزی شبیه “چسب طبیعی” تشکیل میدهد تا دو سر استخوان را موقتاً به هم متصل کند. در این مرحله، بیمار معمولاً احساس درد، تورم و گرمی در محل شکستگی دارد که نشانه شروع روند ترمیم است.
مرحله ترمیم (Reparative Phase)
بعد از چند روز، سلولهای مخصوصی به نام “استئوبلاستها” شروع به تولید بافت استخوانی نرم میکنند. این بافت که به آن کال نرم (Soft Callus) میگویند، بهتدریج جای خود را به کال سخت (Hard Callus) میدهد. در این مرحله، استخوان به اندازه کافی محکم میشود که بتواند بدون حرکت زیاد، فشارهای سبک را تحمل کند. این مرحله معمولاً ۴ تا ۶ هفته طول میکشد.
مرحله بازسازی نهایی (Remodeling Phase)
در آخرین مرحله، استخوان جدید بهمرور شکل طبیعی خود را بازمییابد. بدن استخوان اضافی را جذب کرده و ساختار نهایی را شبیه استخوان اصلی میسازد. این مرحله ممکن است ماهها یا حتی یک سال طول بکشد، اما نتیجه آن بازگشت کامل استحکام استخوان است.
در طول تمام این مراحل، فیزیوتراپی نقش بسیار مهمی دارد. در ابتدا برای حفظ قدرت عضلات اطراف ناحیه آسیبدیده و جلوگیری از خشکی مفصل، و در مراحل بعد برای بازگرداندن دامنه حرکتی، تعادل و عملکرد طبیعی اندام.
اگر فیزیوتراپی بعد از شکستگی در زمان مناسب آغاز نشود، استخوان ممکن است درست جوش بخورد ولی بیمار همچنان از سفتی، درد و ضعف رنج ببرد. به همین دلیل است که همکاری بین پزشک ارتوپد و فیزیوتراپیست برای تعیین زمان دقیق شروع تمرینات بسیار ضروری است.
چرا فیزیوتراپی بعد از شکستگی ضروری است؟
بسیاری از افراد پس از گچ گرفتن یا جراحی، تصور میکنند با جوش خوردن استخوان، همه چیز تمام شده است. در حالی که بدون فیزیوتراپی، ممکن است عملکرد طبیعی اندام هرگز بهطور کامل برنگردد. فیزیوتراپی بعد از شکستگی نهتنها باعث تسریع روند بهبود میشود، بلکه از بروز عوارض جدی نیز جلوگیری میکند.
برخی از مهمترین دلایل اهمیت فیزیوتراپی بعد از شکستگی عبارتاند از:
جلوگیری از خشکی مفاصل: در دوران گچگیری یا بیحرکتی، مفاصل نزدیک به محل شکستگی به دلیل عدم استفاده خشک میشوند. فیزیوتراپی با حرکات کنترلشده، از سفت شدن دائمی مفاصل جلوگیری میکند.
پیشگیری از ضعف و تحلیل عضلات: عضلاتی که برای مدت طولانی بیحرکت میمانند، ضعیف و کوچک میشوند (آتروفی عضلانی). تمرینات فیزیوتراپی کمک میکنند این عضلات دوباره فعال شوند و قدرت خود را باز یابند.
بازگرداندن دامنه حرکتی: پس از برداشتن گچ، بسیاری از بیماران متوجه میشوند که نمیتوانند مانند قبل دست یا پای خود را حرکت دهند. فیزیوتراپی به بازسازی انعطافپذیری مفصل کمک میکند.
بهبود گردش خون و کاهش تورم: ماساژ، گرما درمانی و تمرینات سبک باعث افزایش جریان خون میشوند که به کاهش التهاب و سرعت ترمیم استخوان کمک میکند.
بازآموزی عملکرد حرکتی: پس از شکستگی، مغز ممکن است الگوی حرکتی طبیعی را “فراموش” کند. فیزیوتراپی این الگوها را از نو آموزش میدهد.
بدون فیزیوتراپی، حتی اگر استخوان بهطور کامل جوش بخورد، احتمال باقی ماندن محدودیت حرکتی، درد مزمن یا بدشکلی مفصل بسیار بالاست. به همین دلیل، فیزیوتراپی بخشی حیاتی از درمان شکستگی محسوب میشود، نه صرفاً یک اقدام تکمیلی.
زمان مناسب برای شروع فیزیوتراپی بعد از شکستگی
یکی از مهمترین سؤالاتی که بیماران پس از شکستگی دارند این است که “چه زمانی باید فیزیوتراپی را شروع کنم؟” پاسخ به این سؤال کاملاً بستگی به نوع شکستگی، محل آن و روش درمان (گچگیری یا جراحی) دارد. اما بهطور کلی، فیزیوتراپی بعد از شکستگی باید در اولین زمان ممکن پس از اجازه پزشک معالج آغاز شود، زیرا هرچه تأخیر بیشتر شود، احتمال خشکی مفصل و ضعف عضلات افزایش مییابد.
در دوران گچگیری یا فیکسور، اگر شکستگی پایدار باشد، فیزیوتراپیست میتواند تمرینات ایزومتریک (بدون حرکت مفصل) را آغاز کند. این تمرینها باعث حفظ قدرت عضلانی میشوند، بدون اینکه به استخوان فشار بیاورند. برای مثال، بیمار میتواند عضلات ران یا بازو را بدون حرکت دادن اندام منقبض کند تا جریان خون و تون عضلانی حفظ شود.
پس از برداشتن گچ یا بخیهها، مرحله اصلی فیزیوتراپی بعد از شکستگی شروع میشود. در این مرحله، استخوان معمولاً به اندازه کافی جوش خورده است و فیزیوتراپیست میتواند تمرینات حرکتی و کششی ملایم را برای افزایش دامنه حرکتی و کاهش سفتی مفصل آغاز کند. سپس، با گذشت زمان و افزایش قدرت استخوان و عضله، تمرینات مقاومتی و قدرتی نیز به برنامه اضافه میشود.
در مواردی که شکستگی از طریق جراحی تثبیت شده است (مثلاً با پلاتین یا پیچ)، شروع فیزیوتراپی بعد از شکستگی معمولاً زودتر انجام میشود، زیرا مفصل نیازی به بیحرکتی طولانی ندارد. البته در این موارد، فیزیوتراپی باید با احتیاط و تحت نظارت دقیق متخصص انجام شود تا فشار بیش از حد به استخوان تازه ترمیمشده وارد نشود.
