شکستگی مچ دست یکی از شایعترین آسیبهای ارتوپدی است، بهویژه در میان افراد مسن، ورزشکاران و کسانی که فعالیتهای فیزیکی سنگین دارند. شکستگی مچ دست ممکن است بر اثر زمین خوردن ساده در خانه، تصادف یا حتی یک حرکت اشتباه هنگام ورزش ایجاد شود. شدت آسیب میتواند از یک ترک جزئی در استخوان تا شکستگی کامل و جابهجایی استخوانها متغیر باشد. در بسیاری از موارد، افراد تصور میکنند مچشان فقط پیچ خورده یا ضرب دیده، در حالی که استخوان بهصورت پنهان دچار شکستگی شده است. همین موضوع اهمیت مراجعه فوری به پزشک و گرفتن عکس رادیولوژی را دوچندان میکند.
اگر شکستگی مچ دست بهدرستی درمان نشود، میتواند باعث تغییر شکل دائمی مچ دست، کاهش قدرت و حتی درد مزمن در آینده شود. اما خوشبختانه، با تشخیص سریع و درمان مناسب (اعم از گچگیری، جراحی یا فیزیوتراپی)، بیشتر بیماران میتوانند به عملکرد کامل مچ دست خود بازگردند.
آناتومی مچ دست
برای درک بهتر شکستگی مچ دست، ابتدا باید ساختار دقیق این مفصل را بشناسیم. مچ دست از دید آناتومیکی یکی از پیچیدهترین نواحی بدن است، زیرا از چندین استخوان، مفصل، تاندون، عصب و رباط تشکیل شده که هماهنگ با هم کار میکنند تا حرکات ظریف و قدرتمند دست ممکن شود. هر آسیب در این ناحیه میتواند عملکرد طبیعی آن را مختل کند.
۱. ساختار استخوانی مچ دست
مچ دست از ۸ استخوان کوچک به نام استخوانهای کارپال (Carpal Bones) تشکیل شده است که در دو ردیف قرار دارند. این استخوانها بین استخوانهای ساعد (رادیوس و اولنا) و استخوانهای کف دست (متاکارپ) قرار گرفتهاند. ترکیب این استخوانها باعث میشود مچ دست بتواند در جهتهای مختلف خم و راست شود یا بچرخد.
دو استخوان اصلی ساعد یعنی رادیوس (Radius) و اولنا (Ulna)، نقش کلیدی در حرکت و ثبات مچ دست دارند. بیشتر شکستگیهای این ناحیه، بهویژه هنگام زمین خوردن، در استخوان رادیوس اتفاق میافتد. در واقع، هنگام افتادن، فرد ناخودآگاه دست خود را جلو میبرد تا زمین نخورد و فشار ناشی از ضربه مستقیماً به استخوانهای ساعد و مچ منتقل میشود.
۲. رباطها و تاندونها
رباطها مانند طنابهایی قوی، استخوانها را به یکدیگر متصل میکنند و از حرکات غیرطبیعی جلوگیری مینمایند. در مقابل، تاندونها، عضلات ساعد را به استخوانهای مچ متصل کرده و امکان حرکات ظریف انگشتان و دست را فراهم میکنند. آسیب به این بافتها در کنار شکستگی میتواند روند بهبودی را طولانیتر و دردناکتر کند.
۳. اعصاب و جریان خون
در ناحیه مچ دست چند عصب مهم وجود دارد که احساس و حرکت انگشتان را کنترل میکنند، از جمله عصب میانی (Median Nerve) که از کانال کارپ عبور میکند. آسیب یا فشار بر این عصب میتواند باعث بیحسی یا گزگز در انگشتان شود (مانند سندرم تونل کارپال). در صورت بروز شکستگی، اگر این اعصاب درگیر شوند، ممکن است فرد دچار بیحسی یا ضعف در دست شود.
شکستگی مچ دست چیست؟
شکستگی مچ دست یکی از متداولترین آسیبهای اسکلتی است و زمانی رخ میدهد که یکی از استخوانهای ناحیه مچ، در اثر ضربه یا فشار شدید، دچار ترک یا شکستگی کامل شود. این آسیب معمولاً زمانی اتفاق میافتد که فرد در هنگام زمین خوردن، دست خود را برای محافظت از بدن دراز میکند و تمام نیروی ضربه به مچ منتقل میشود.
اما شکستگی فقط به معنای “شکستن استخوان” نیست؛ گاهی ممکن است استخوان فقط دچار ترک ریز (Hairline Fracture) شود که بدون جابهجایی است و گاهی نیز ممکن است استخوان به چند قطعه تقسیم شود که به آن شکستگی چندقطعهای (Comminuted Fracture) گفته میشود. شدت آسیب به عواملی مانند سن، تراکم استخوان، زاویه زمین خوردن و قدرت ضربه بستگی دارد.
تفاوت شکستگی با دررفتگی مچ دست
بسیاری از افراد شکستگی را با دررفتگی اشتباه میگیرند، در حالی که این دو آسیب ماهیت متفاوتی دارند.
شکستگی (Fracture) به معنای ترک خوردن یا شکستن استخوان است.
دررفتگی (Dislocation) زمانی اتفاق میافتد که مفصل از محل طبیعی خود خارج شود، بدون آنکه استخوانها بشکنند.
البته در برخی موارد ممکن است شکستگی و دررفتگی همزمان رخ دهند؛ یعنی استخوان هم بشکند و هم از مفصل جدا شود. این نوع آسیب، شدیدتر است و معمولاً نیاز به جراحی و فیزیوتراپی طولانیمدت دارد.
چرا شکستگی مچ دست خطرناک است؟
مچ دست دارای استخوانهای کوچک و ظریف است که شبکهای از اعصاب، تاندونها و رگهای خونی از میان آن عبور میکنند. اگر شکستگی باعث جابهجایی قطعات استخوانی شود، ممکن است این ساختارهای حیاتی را تحت فشار قرار دهد یا حتی آنها را قطع کند. در نتیجه، بیمار ممکن است دچار بیحسی، ضعف یا تغییر رنگ پوست در انگشتان شود.
همچنین، اگر درمان بهموقع انجام نشود یا استخوان بهدرستی جوش نخورد، احتمال بروز بدجوشخوردگی (Malunion) یا غیرجوشخوردگی (Nonunion) وجود دارد که هر دو میتوانند منجر به تغییر شکل دائمی مچ یا کاهش عملکرد آن شوند.
چه کسانی بیشتر در معرض شکستگی مچ دست هستند؟
- سالمندان: بهویژه زنان مبتلا به پوکی استخوان.
- ورزشکاران: مخصوصاً در رشتههایی مانند اسکیت، دوچرخهسواری، فوتبال و اسنوبورد.
- کارگران یا افراد فعال: کسانی که فعالیتهای فیزیکی سنگین انجام میدهند.
- کودکان و نوجوانان: به دلیل بازیهای پرتحرک و استخوانهای در حال رشد.
در مجموع، شکستگی مچ دست آسیبی است که نباید آن را دستکم گرفت. حتی شکستگیهای جزئی نیز میتوانند در صورت درمان نادرست، به درد مزمن و محدودیت حرکتی تبدیل شوند. به همین دلیل، مراجعه به پزشک متخصص و شروع فیزیوتراپی پس از تثبیت استخوان، ضروری است تا حرکت طبیعی و قدرت مچ دست بازگردد.
انواع شکستگی های مچ دست
شکستگی مچ دست بسته به محل آسیب، شدت ضربه و نوع استخوان درگیر، انواع مختلفی دارد. شناخت نوع شکستگی اهمیت زیادی دارد، چون روش درمان و طول دورهی بهبودی در هر نوع متفاوت است. در ادامه به مهمترین انواع شکستگیهای مچ دست میپردازیم.
۱. شکستگی استخوان رادیوس (Radius Fracture)
شایعترین نوع شکستگی مچ دست، شکستگی استخوان رادیوس است؛ همان استخوانی که در سمت شست ساعد قرار دارد. این نوع شکستگی معمولاً هنگام افتادن روی دست باز (Fall on Outstretched Hand) اتفاق میافتد.
دو نوع اصلی از شکستگی رادیوس عبارتاند از:
شکستگی کولز (Colles’ Fracture):
در این حالت، انتهای استخوان رادیوس به سمت بالا (پشت دست) جابهجا میشود. این نوع شکستگی در میان افراد مسن، بهویژه خانمهای دارای پوکی استخوان، بسیار شایع است. علائم آن شامل درد، ورم و تغییر شکل مچ به سمت بالا است.
شکستگی اسمیت (Smith’s Fracture):
دقیقاً برعکس نوع کولز است؛ یعنی استخوان رادیوس به سمت کف دست جابهجا میشود. این نوع شکستگی معمولاً در اثر افتادن روی دست خمشده ایجاد میشود.
در هر دو حالت، بسته به میزان جابهجایی استخوان، درمان میتواند شامل گچگیری ساده یا جراحی با فیکساسیون داخلی باشد.
۲. شکستگی استخوان اولنا (Ulna Fracture)
استخوان اولنا در سمت انگشت کوچک ساعد قرار دارد. شکستگی این استخوان معمولاً همراه با شکستگی رادیوس رخ میدهد. در برخی موارد، فقط انتهای آن در ناحیهای به نام استایلویید اولنا (Ulnar Styloid) میشکند.
این نوع شکستگی معمولاً باعث درد در سمت داخلی مچ، محدودیت در چرخش ساعد و ضعف در گرفتن اجسام میشود. در موارد خفیف، آتل یا گچ کافی است، اما اگر شکستگی با جابهجایی زیاد همراه باشد، ممکن است نیاز به عمل جراحی وجود داشته باشد.
۳. شکستگی استخوان اسکافوئید (Scaphoid Fracture)
اسکافوئید یکی از استخوانهای کوچک مچ دست است که بین رادیوس و استخوانهای کارپال قرار دارد. شکستگی اسکافوئید اغلب در نتیجهی افتادن روی دست باز ایجاد میشود و گاهی با پیچخوردگی ساده اشتباه گرفته میشود، چون در روزهای اول ممکن است درد خفیف باشد.
اما مشکل اصلی این نوع شکستگی، خطر دیرجوشخوردگی یا حتی نکروز استخوانی (مرگ بافت استخوان) است، چون خونرسانی به اسکافوئید ضعیف است. اگر درمان به موقع انجام نشود، ممکن است به درد مزمن یا آرتروز مچ منجر شود.
علائم آن شامل درد در سمت شست مچ، حساسیت هنگام لمس و محدودیت در حرکت است. تشخیص آن معمولاً با X-ray یا MRI انجام میشود.
۴. شکستگیهای پیچیده و چندقطعهای (Comminuted or Complex Fractures)
در برخی موارد، استخوان مچ دست در اثر ضربهی شدید به چند تکه تبدیل میشود. این نوع شکستگیها معمولاً ناشی از تصادفات رانندگی یا سقوط از ارتفاع هستند. درمان آنها دشوارتر است و اغلب نیاز به جراحی و استفاده از پلیت یا پیچ برای فیکس کردن قطعات دارد.
دورهی نقاهت در این نوع شکستگیها طولانیتر است و فیزیوتراپی نقش کلیدی در بازگرداندن قدرت و حرکت طبیعی دست ایفا میکند.
علل شایع شکستگی مچ دست
شکستگی مچ دست معمولاً به دنبال یک اتفاق ناگهانی و غیرقابل پیشبینی رخ میدهد، اما برخی افراد بیشتر در معرض خطر هستند. آشنایی با دلایل شایع بروز این آسیب میتواند در پیشگیری از آن نقش مهمی داشته باشد. در این بخش به اصلیترین علتهای شکستگی مچ دست میپردازیم.
۱. زمین خوردن (Falling on an Outstretched Hand)
رایجترین علت شکستگی مچ دست، زمین خوردن است. وقتی فرد در حال افتادن است، بهصورت غریزی دست خود را برای محافظت از بدن به جلو میآورد تا ضربه را بگیرد. اما در این حالت، فشار زیادی به استخوانهای مچ دست وارد میشود و اگر شدت ضربه زیاد باشد، استخوانها تحمل آن را نخواهند داشت و میشکنند.
۲. تصادفات و ضربات مستقیم
در تصادفات رانندگی یا برخوردهای شدید، مچ دست ممکن است مستقیماً با فرمان، زمین یا جسم سختی برخورد کند. در این حالت، شکستگی معمولاً شدیدتر است و گاهی استخوانها به چند قطعه تبدیل میشوند. این نوع آسیب اغلب با آسیبهای بافت نرم مانند پارگی تاندونها یا رباطها همراه است و معمولاً به درمان جراحی نیاز دارد.
۳. ورزشهای پرخطر
ورزشهایی که شامل حرکات سریع، سقوط یا تماس فیزیکی هستند، از عوامل اصلی شکستگی مچ دست به شمار میروند. ورزشهایی مانند:
- اسکیتسواری و اسنوبورد
- دوچرخهسواری در مسیرهای سخت
- فوتبال، بسکتبال و والیبال
- ژیمناستیک و رزمی
در این ورزشها، سقوطهای ناگهانی یا ضربات مستقیم به دست باعث انتقال نیرو به استخوانهای مچ و در نهایت شکستگی میشود. برای کاهش خطر، استفاده از مچبندهای محافظ یا تجهیزات ایمنی توصیه میشود.
۴. پوکی استخوان (Osteoporosis)
پوکی استخوان یکی از مهمترین دلایل زمینهای شکستگی مچ دست است، بهویژه در خانمهای بالای ۵۰ سال. در این بیماری، تراکم مواد معدنی استخوان کاهش مییابد و استخوانها شکنندهتر میشوند. در نتیجه، حتی یک زمین خوردن ساده یا ضربهی خفیف میتواند منجر به شکستگی شود.
۵. حوادث کاری و صنعتی
در محیطهای کاری مانند کارگاهها یا کارخانهها، سقوط اجسام سنگین روی دست، گیر کردن در ماشینآلات یا برخورد با ابزار، میتواند منجر به شکستگی مچ شود. در این موارد معمولاً شکستگی شدیدتر است و همراه با صدمات دیگر نظیر بریدگی یا پارگی تاندونها میباشد.
۶. بیماریهای زمینهای و ضعف عضلانی
افرادی که به بیماریهایی مانند آرتروز مچ دست ، آرتریت روماتوئید یا دیابت مبتلا هستند، معمولاً عضلات و مفاصل ضعیفتری دارند و بیشتر مستعد آسیبهای اسکلتی میباشند. ضعف عضلات ساعد نیز میتواند در هنگام افتادن، توانایی جذب ضربه را کاهش دهد و خطر شکستگی را افزایش دهد.
درمان شکستگی مچ دست
درمان به نوع، محل، و شدت شکستگی بستگی دارد. هدف اصلی درمان، بازگرداندن شکل طبیعی استخوان، حفظ دامنه حرکتی، و جلوگیری از بدجوشخوردگی است. انتخاب روش درمانی مناسب باید توسط پزشک متخصص ارتوپد انجام شود، اما دانستن مراحل و گزینههای درمانی برای بیمار نیز اهمیت زیادی دارد تا بتواند روند بهبودی را بهتر درک کند و از عوارض احتمالی پیشگیری نماید.
۱. درمان غیرجراحی (درمان محافظهکارانه)
در مواردی که شکستگی ساده است و جابهجایی استخوانها کم میباشد، معمولاً از روشهای غیرجراحی استفاده میشود. این درمان شامل چند مرحله است:
الف) آتل یا گچگیری (Casting or Splinting)
در ابتدا، پزشک استخوانها را در موقعیت صحیح قرار میدهد (در صورت نیاز، عمل جااندازی یا Reduction انجام میشود). سپس مچ دست با آتل یا گچ ثابت میشود تا از حرکت جلوگیری شود.
مدت زمان گچگیری معمولاً بین ۴ تا ۶ هفته است، اما بسته به نوع شکستگی ممکن است طولانیتر شود.
نکته مهم:
در طول این مدت، باید مراقب ورم یا بیحسی در انگشتان بود. اگر انگشتان سرد، کبود یا بیحس شدند، ممکن است گچ بیش از حد سفت بسته شده باشد و نیاز به تنظیم دارد.
ب) دارودرمانی برای کنترل درد و التهاب
پزشک معمولاً مسکنها یا داروهای ضدالتهاب تجویز میکند. مصرف دارو باید طبق دستور انجام شود، زیرا برخی از داروها (مثل NSAIDs در دوز بالا) ممکن است روند جوشخوردگی استخوان را کمی کند کنند.
ج) مراقبت خانگی در دوره گچگیری
دست باید بالاتر از سطح قلب نگه داشته شود تا ورم کاهش یابد.
از وارد کردن فشار یا خیس کردن گچ باید خودداری شود.
حرکت دادن آرام انگشتان برای حفظ جریان خون و جلوگیری از خشکی توصیه میشود.
۲. درمان جراحی (Surgical Treatment)
در صورتی که شکستگی با جابهجایی زیاد، خردشدگی استخوان یا درگیری مفصل همراه باشد، جراحی ضروری است. هدف از جراحی، قرار دادن دقیق استخوانها در محل اصلی و تثبیت آنها تا زمان جوشخوردگی است.
الف) فیکساسیون داخلی (Internal Fixation)
در این روش، از پلیت (Plate)، پیچ (Screw)، یا میله فلزی (Pin) برای نگهداشتن استخوانها در موقعیت صحیح استفاده میشود. این وسایل معمولاً دائمی هستند مگر اینکه بعد از چند ماه نیاز به خارج کردن آنها باشد.
ب) فیکساسیون خارجی (External Fixator)
در شکستگیهای پیچیده یا همراه با آسیب شدید بافت نرم، از دستگاهی استفاده میشود که در بیرون از پوست قرار دارد و با پیچهایی به استخوان متصل میشود. این روش به پزشک اجازه میدهد بدون فشار بر بافتهای آسیبدیده، استخوان را ثابت نگه دارد.
ج) مراقبتهای بعد از عمل
بعد از جراحی، معمولاً مچ دست با آتل محافظتی بسته میشود. بیمار باید تمرینات سبک را طبق دستور پزشک و فیزیوتراپیست آغاز کند تا از خشکی مفصل جلوگیری شود.
۳. فیزیوتراپی بعد از درمان شکستگی
چه درمان بهصورت گچگیری انجام شود و چه جراحی، فیزیوتراپی مرحلهی حیاتی در روند بهبودی است. پس از برداشتن گچ یا بخیهها، معمولاً مفصل خشک و ضعیف میشود. فیزیوتراپی با تمرینات کششی، ماساژ و تمرینات مقاومتی به بیمار کمک میکند تا:
حرکت طبیعی مچ را بازیابد،
قدرت عضلات را تقویت کند،
و از ایجاد درد مزمن جلوگیری نماید.
۴. درمانهای کمکی
در برخی موارد، پزشک ممکن است از روشهای کمکی مانند الکتروتراپی (TENS)، تراپی لیزر کمتوان (Low-Level Laser Therapy) یا مگنت تراپی برای تسریع ترمیم استخوان استفاده کند. این روشها گردش خون را بهبود داده و التهاب را کاهش میدهند.
