اسکولیوز یکی از شایعترین اختلالات ساختاری ستون فقرات است که باعث انحراف جانبی ستون فقرات به شکل C یا S میشود. در حالی که این عارضه در برخی افراد به صورت خفیف و بدون درد ظاهر میشود، در موارد شدید میتواند به درد مزمن، مشکلات تنفسی و حتی کاهش اعتماد به نفس منجر شود. در این میان، فیزیوتراپی اسکولیوز به عنوان یکی از مؤثرترین روشهای غیرجراحی برای مدیریت و بهبود وضعیت بیماران اسکولیوزی شناخته میشود. فیزیوتراپی نه تنها به اصلاح انحراف ستون فقرات کمک میکند بلکه عضلات نگهدارندهی ستون را تقویت کرده، هماهنگی حرکتی بدن را بهبود میبخشد و درد ناشی از فشار غیرطبیعی بر مهرهها را کاهش میدهد.
فیزیوتراپیستها با استفاده از تمرینات تخصصی، ماساژ، تکنیکهای دستی و متدهای اصلاحی مانند شروث، به بیماران کمک میکنند تا الگوهای حرکتی بدن خود را بازآموزی کنند. نکته مهم این است که فیزیوتراپی اسکولیوز فقط درمان نیست، بلکه نوعی آموزش برای بدن است تا به حالت طبیعی بازگردد و از پیشرفت انحراف جلوگیری شود. این رویکرد به ویژه برای نوجوانان در حال رشد اهمیت دارد، چراکه در این دوران، ستون فقرات انعطافپذیرتر است و اصلاحات سریعتر نتیجه میدهد.
اسکولیوز به معنای انحراف جانبی ستون فقرات از محور طبیعی خود است. در حالت طبیعی، ستون فقرات وقتی از پشت نگاه میکنیم باید مستقیم و عمود بر لگن باشد، اما در افراد مبتلا به اسکولیوز، این محور به شکل منحنی C یا S درمیآید. این انحراف ممکن است خفیف باشد و هیچ علامتی ایجاد نکند، یا در موارد شدید باعث درد، تغییر در ظاهر بدن و مشکلات عملکردی شود.
اسکولیوز تنها یک مشکل زیبایی نیست، بلکه میتواند بر عملکرد سیستم عضلانی، تنفسی و حتی گوارشی تأثیر بگذارد. وقتی ستون فقرات از حالت طبیعی خارج میشود، فشارهای غیرطبیعی بر عضلات و رباطها وارد شده و بدن برای جبران، حالتهای اشتباهی به خود میگیرد. در طول زمان، این عدم تعادل باعث خستگی عضلانی، درد در ناحیه پشت و گردن و کاهش انعطافپذیری میشود.
بیشتر بخوانید : آرتروز ستون فقرات
انواع اسکولیوز
اسکولیوز ساختاری (Structural Scoliosis):
در این نوع، تغییرات واقعی در ساختار استخوانی ستون فقرات رخ میدهد. این تغییرات ممکن است ناشی از بیماریهای مادرزادی، صدمات، یا اختلالات عصبیعضلانی باشند. درمان در این نوع معمولاً پیچیدهتر است و نیاز به پیگیری منظم پزشکی دارد.
اسکولیوز عملکردی (Functional Scoliosis):
در این حالت، ستون فقرات بهصورت طبیعی سالم است اما به دلیل عواملی مانند تفاوت طول پاها، وضعیت نادرست بدن یا اسپاسم عضلانی، به طور موقت انحراف پیدا میکند. این نوع اسکولیوز اغلب با فیزیوتراپی و اصلاح عادات حرکتی قابل درمان است.
اسکولیوز ایدیوپاتیک (Idiopathic Scoliosis):
رایجترین نوع اسکولیوز است و علت مشخصی ندارد. معمولاً در دوران نوجوانی و بهویژه در دختران بیشتر دیده میشود. تشخیص زودهنگام و مداخله فیزیوتراپی میتواند در جلوگیری از پیشرفت این نوع بسیار مؤثر باشد.
شناخت دقیق نوع اسکولیوز، گام اول در انتخاب درمان مناسب است. در بسیاری از موارد، پزشک یا فیزیوتراپیست با بررسی تصاویر رادیولوژی، زاویه انحراف (زاویه کاب) را اندازهگیری میکند تا شدت بیماری را بسنجد. اگر انحراف کمتر از ۲۰ درجه باشد، معمولاً تمرینات اصلاحی و فیزیوتراپی کافی است، اما در انحرافهای بیشتر ممکن است نیاز به بریس یا حتی جراحی وجود داشته باشد.
دلایل و عوامل خطر
اسکولیوز میتواند دلایل بسیار متفاوتی داشته باشد، از ژنتیک گرفته تا عادات روزمره نادرست. درک علت اصلی بروز آن به انتخاب بهترین روش درمانی کمک زیادی میکند. در ادامه به مهمترین عوامل ایجاد اسکولیوز میپردازیم.
۱. عوامل ژنتیکی و مادرزادی
در بسیاری از موارد، اسکولیوز ریشه ژنتیکی دارد. یعنی اگر یکی از والدین یا اعضای نزدیک خانواده دچار انحراف ستون فقرات باشد، احتمال بروز آن در فرزندان بیشتر است. در اسکولیوز مادرزادی، ناهنجاری در شکلگیری مهرهها در دوران جنینی رخ میدهد. به عنوان مثال، برخی مهرهها بهطور کامل تشکیل نمیشوند یا با یکدیگر جوش میخورند. این نوع معمولاً از زمان تولد وجود دارد و ممکن است با رشد کودک شدت پیدا کند.
۲. وضعیت نادرست بدن (Postural Issues)
یکی از شایعترین علل اسکولیوز عملکردی، وضعیت بد بدن است. نشستن طولانیمدت پشت میز، استفاده نادرست از گوشی یا لپتاپ، حمل کیفهای سنگین روی یک شانه، یا ایستادن با تکیه بر یک پا—all اینها میتوانند تعادل عضلات ستون فقرات را به هم بزنند. وقتی عضلات یک سمت بدن بیش از حد منقبض و سمت دیگر ضعیف شود، ستون فقرات به تدریج به سمت ضعیفتر انحراف پیدا میکند.
۳. بیماریهای عصبی-عضلانی
برخی بیماریهای عصبی مانند فلج مغزی (Cerebral Palsy)، دیستروفی عضلانی (Muscular Dystrophy)، یا اسپینا بیفیدا (Spina Bifida) میتوانند باعث ضعف یا اسپاسم عضلات نگهدارندهی ستون فقرات شوند. در نتیجه، کنترل عضلانی کاهش یافته و ستون فقرات به مرور منحنی میشود. این نوع اسکولیوز معمولاً شدیدتر است و نیاز به برنامه فیزیوتراپی تخصصی دارد.
۴. اسکولیوز ایدیوپاتیک (علت ناشناخته)
حدود ۸۰ درصد موارد اسکولیوز در دستهی ایدیوپاتیک قرار میگیرد، یعنی علت دقیق مشخصی ندارد. این نوع معمولاً در دوران رشد سریع نوجوانان (بین ۱۰ تا ۱۵ سالگی) ظاهر میشود. پژوهشها نشان دادهاند که ممکن است ترکیبی از عوامل ژنتیکی، هورمونی و محیطی در آن نقش داشته باشند.
۵. آسیبها و صدمات ستون فقرات
ضربههای شدید، تصادف، یا شکستگی در مهرهها میتواند ساختار ستون فقرات را تغییر دهد و باعث انحراف شود. در برخی موارد نیز جراحیهای ناموفق یا استفاده طولانی از گچ در کودکان میتواند باعث بروز اسکولیوز عملکردی گردد.
به طور کلی، هرچه علت زودتر شناسایی شود، درمان سادهتر و موفقتر خواهد بود. فیزیوتراپی در بیشتر این موارد میتواند به بازگرداندن توازن عضلات و اصلاح الگوی حرکتی کمک کند. البته تشخیص دقیق نوع اسکولیوز باید توسط پزشک متخصص ستون فقرات یا فیزیوتراپیست انجام گیرد تا درمان مناسب انتخاب شود.
علائم و نشانههای اسکولیوز
اسکولیوز در مراحل اولیه ممکن است هیچ علامت واضحی نداشته باشد و به همین دلیل، بسیاری از افراد تا زمانی که انحراف پیشرفت نکرده است از وجود آن بیخبر میمانند. با این حال، بدن همیشه نشانههایی از وجود این مشکل را بروز میدهد که با دقت در ظاهر و حرکات فرد میتوان آنها را شناسایی کرد. تشخیص زودهنگام، کلید جلوگیری از پیشرفت اسکولیوز است.
۱. نشانههای ظاهری
یکی از بارزترین علائم اسکولیوز، عدم تقارن در ظاهر بدن است. ممکن است شانهها در یک سطح نباشند یا یکی از تیغههای کتف از دیگری بیرونزدهتر باشد. در برخی افراد، لگن نیز به سمت خاصی متمایل است، بهگونهای که هنگام پوشیدن لباس، لبهی یکی از شلوارها یا دامنها بالاتر دیده میشود. در موارد شدیدتر، ممکن است قفسهی سینه نیز تغییر شکل دهد و در نتیجه، یک سمت بدن برجستهتر از سمت دیگر شود.
کودکان مبتلا به اسکولیوز معمولاً در زمان رشد سریع، علائم ظاهری بیشتری از خود نشان میدهند. والدین باید به این نشانهها دقت کنند، زیرا هرچه زودتر درمان آغاز شود، احتمال اصلاح کامل بیشتر خواهد بود.
۲. علائم فیزیکی و درد
در حالی که اسکولیوز خفیف معمولاً بدون درد است، در موارد متوسط تا شدید میتواند باعث درد در ناحیه پشت، گردن، شانه یا حتی پاها شود. علت این دردها، فشار نامتقارن بر روی عضلات و اعصاب است. وقتی ستون فقرات منحنی میشود، عضلات یک سمت بدن کشیده و سمت دیگر منقبض میشود، که این عدم تعادل منجر به درد و خستگی میگردد.
در بزرگسالان مبتلا به اسکولیوز، درد مزمن کمر یکی از شکایات اصلی است. گاهی حتی تنفس دشوار میشود، چون انحنای ستون فقرات باعث فشار بر روی قفسه سینه و کاهش ظرفیت ریوی میشود.
۳. تغییرات در طرز ایستادن و راه رفتن
افراد دارای اسکولیوز معمولاً هنگام ایستادن یا راه رفتن، بدن خود را کمی به یک سمت متمایل میکنند. این انحراف باعث میشود مرکز ثقل بدن تغییر کرده و تعادل حرکتی کاهش یابد. ممکن است فرد هنگام راه رفتن حس کند یکی از پاهایش کوتاهتر است یا زودتر از دیگری خسته میشود. در واقع، این احساس ناشی از چرخش و تغییر در موقعیت لگن است، نه تفاوت واقعی در طول پاها.
در موارد پیشرفتهتر، حرکات بدن ممکن است سفت و غیرطبیعی شود. حتی ممکن است فرد نتواند مدت طولانی در یک وضعیت ثابت بایستد یا بنشیند.
نقش فیزیوتراپی در درمان اسکولیوز
فیزیوتراپی یکی از مؤثرترین و غیرتهاجمیترین روشها برای کنترل و درمان اسکولیوز است. برخلاف جراحی که به تغییر مستقیم ساختار استخوانی میپردازد، فیزیوتراپی با تقویت عضلات، اصلاح وضعیت بدن و بازآموزی حرکات طبیعی، به بدن کمک میکند تا خود را در مسیر صحیح قرار دهد. درواقع، فیزیوتراپی نوعی “آموزش مجدد بدن” است تا تعادل از دسترفته بین عضلات و مفاصل بازگردانده شود.
در اسکولیوز، ستون فقرات به سمت خاصی انحراف پیدا میکند و این موضوع باعث میشود عضلات یک سمت بدن بیشفعال و سفت شوند، در حالی که سمت دیگر ضعیف و کشیده باقی میماند. فیزیوتراپی با استفاده از تمرینات هدفمند، این ناهماهنگی را اصلاح میکند.
بهعبارت دیگر، فیزیوتراپی هم عضلات کوتاهشده را کشش میدهد و هم عضلات ضعیف را تقویت میکند تا توازن عضلانی دوباره برقرار شود.
علاوه بر این، فیزیوتراپی بر تنفس، وضعیت قرارگیری بدن و کنترل حرکتی تمرکز دارد. تمرینات تنفسی مخصوصاً در اسکولیوزهایی که باعث فشردگی قفسه سینه شدهاند، نقش مهمی در بهبود عملکرد ریهها و افزایش ظرفیت تنفسی دارند.
اهداف درمانی فیزیوتراپی در اسکولیوز
اهداف فیزیوتراپی فقط اصلاح ظاهر ستون فقرات نیست. این روش با رویکردی جامع، بدن را از جهات مختلف تحت تأثیر قرار میدهد. مهمترین اهداف عبارتند از:
- اصلاح انحراف ستون فقرات از طریق تمرینات تخصصی و حرکات کنترلشده.
- تقویت عضلات نگهدارنده ستون فقرات بهویژه عضلات عمقی و مرکزی بدن (Core muscles).
- کاهش درد و اسپاسم عضلانی ناشی از فشارهای نامتقارن.
- بهبود انعطافپذیری و هماهنگی حرکتی در کل بدن.
- آموزش وضعیت صحیح بدن هنگام نشستن، ایستادن و خوابیدن.
- افزایش اعتماد به نفس بیمار از طریق بهبود ظاهر و توان حرکتی.
مزایای فیزیوتراپی در مقایسه با درمانهای دیگر
برخلاف جراحی یا استفاده از بریس، فیزیوتراپی روشی طبیعی، ایمن و بدون عوارض جانبی است. این درمان میتواند در هر سنی اجرا شود و حتی برای بیمارانی که بعد از جراحی در مرحله بازتوانی هستند نیز مفید است.
برخی از مهمترین مزایای فیزیوتراپی شامل موارد زیر است:
- عدم نیاز به دارو یا جراحی
- قابل انجام در خانه با نظارت فیزیوتراپیست
- بهبود وضعیت بدن در تمام فعالیتهای روزانه
- کاهش نیاز به ابزارهای کمکی در بلندمدت
